Élji

Carita Pondok

ku Imas Rohilah

Tugas pangcétékna pikeun Pembina OSIS nyaéta ngeprak barudak sangkan rapih jeung siap nalika upacara. Pangcétékna di antara tugas-tugas nu lian. Komo ieu da prakna dibantuan ku pangurus OSIS utamana séksi Pendidikan Pendahuluan Bela Negara. Tapi najan enya pangcétékna, teu wudu matak jangar jeung cangkud tuur. Ngaranna ogé ngatur jelema, teu jiga ngatur meri atawa embé. Meureun, mun geus ngalaman mah ngatur embé jeung meri. Sanajan barudak sakola diseragamkeun bajuna, angger wé kahayangna mah béda-béda, teu bisa dijebréd rata.

Caturkeun hiji waktu, ninggang Hari Kartini. Barudak diwajibkun upacara kaasup guruna. Sanggeus bél panjang sababaraha kali, barudak nu hideng buriak ka lapang, nu teu hideng ngarélég baé di kelasna, malah aya nu noyod di tukangeun sakola, ocon jeung padabaturna.

Saperti biasa saban kelas dikurilingan, bisi aya budak nu melid embung upacara. Tinggal nyieuh-nyieuh sina ka lapang. Di lapangna mah geus teu kudu dipikiran, diurus ku barudak pangurus OSIS. Kelas hiji-dua, kabéh matak bungah, teu aya nu melid, teu aya nu pura-pura gering, kabéh geus ka lapang. Kelas tilu, nyéta abong anak jelema, mingkin lila diurus téh lain mingkin iceus, kalah mingkin luar-léor kawas oray loba huluna.

Élji lalandianana. Boga panon sipit nyepring, irungna mancung, ceulina rada rebing. Kaasup pantes budak téh, ngan hanjakal bandelna béakeun ku sorangan. Ti mimiti ngaroko, baju kaluar, bolos, kabur, teu migawé PR, niron bari ngancam, peletak-peletuk ngomong teu puguh di kelas, nyingsatkeun erok budak awéwé, saré di kelas, ngaleungitkeun buku perpustakaan, embung dicukur, majeg-malak, gelut, ngagambaran buku pakét ku gambar porno, jeung lianna aya di manéhna. Sababaraha kali indung-bapana diangkir ku guru BP ka sakola. Saminggu dua minggu aya hasilna, ka dituna kitu deui. Pipusingeun guru-guru.

Liga ngaran resmina mah. Teuing bapana purah nongton bola meureun. Boga hasna téh sok sportif, dina unggal ‘karya’ bandelna, sok aya wé inisial LG. “Bu Imas jiga batok, by LG” dina bor rohangan karawitan, salasahiji karyana. Loba nu lian nu matak murel jeung beureum beungeut. Perjangjian panungtung jeung kolotna maké materéy. Mun sakali deui kabandelanana teu meunang pangampura, kolotna kudu nyabut Élji ti sakola. Dikaluarkeun kasarna mah.

Dititah naék ka lapang, Élji kalah garayam-gereyem, teuing ngomong naon, teu kaharti, biwirna nyangked, panon sipitna ménéléng, ari leungeun siga sakadang bos nangkeup harigu, gado wéh dangah saeutik. Ceuk pangrasa kuring harita manéhna ngaléléwéanan. Mudigdig napsu téh. Aya masalah dina sistem limbik. Otak kénca teu metu, nu jalan otak katuhu, ‘pembajakan’ néokortéks téa meureun ieu téh. Keuhheueueulll…!

Mémangna aing teu wani siah Sélji? Bari durugdug tuturubun nyusul budak nu leuwih ti heula mangprét. Untungna ‘pembajakan’ néokortéks teu saratus persén, otak masih kénéh jalan. “Mémangna Ibu teu wani?!”ari lumpat mah angger teu ngagancangan.

Heueuh budak sotéh umurna, dicalana pondok balaha-boloho, ari awakna geus halughug ngaleuwihan guruna, komo lumpatna mah. Jeung budak téh pinter balucat-balicet, persis jiga keur ngaleueurna, ripuh kuring nu ngudag. Berengbeng lumpat ka pasir. Aya kénéh pasir di dieu mah, moal éléh ku Hollywood, éndah, paragi ngalangeu bari nyawang barudak nu keur baroga kagiatan. Éta budak lumpat ka dinya. Ajleng-ajlengan, tasna kulawat-kulawit. Inget kénéh jigana kana topina mah, dikiwir-kiwir wé ku leungeun kéncana, dipaké sieun murag jigana.

Ari keur normal mah naék kana pasir téh kudu kakarayapan sok muntang kana tangkal-tangkal sadagori nu jadi ku manéh. Ieu mah henteu. Asa jadi jagoan kieu ieu téh. Jiga détéktif awéwé na pilem-pilem. O enya, jiga Cindy Wrothrock, jiga Sandra Bullock, ehm, Sandra belok. Hak sapatu opat sénti, erok panjang, teu ngahalangan. Asa téréh tepi ka luhur pasir téh. Tapi keukeuh si ontohod Élji teu kasusul. Geus turun deui ngan sakolépat. Kuring gé teu éléh kahayang mah. Tuturubun deui nyusul pejuh. Jeung ieu kembang dom-doman narapel kana erok, mani rocop, gétek, semu peurih kana bitis.

Karasa ayeuna mah hah-héh-hoh. Élji katingali ngulawit tasna wungkul ka gigireun rohangan kelas dua, disusul. Awas siah mun beunang, moal asa-asa! Ka mana mangkeluk téh? Euweuh. Culang-cileung. Enya pinter. Mun penjahat kelas internasional mah néangan suaka pulitik meureun, lumpatna ka warung. Ka warung batur, luareun sakola, puguh can bogaeun pager sakolana. Katémbong tonggong Élji ngolépat ka tukangeun panto warung. Bener diplomatis mikirna budak téh. Kuring kateug peuntaseunana. Nu keur ngariung di warung marelong wé ka kuring, teuing mangkarunyakeun, muga-muga lain mupuas. Cindekul wé tungtungna mah di kantor bari mépés késang. Upacara laju, kuring teu milu.

Cenah Elji gé teu burung milu upacara. Sanggeus réngsé upacara, manéhna dikurilingkeun sababaraha kali di lapang. Ceuk pamikir, moal beunang ku dihukum kitu budak éta mah. Kahayang kuring harita, asongan surat pamungkas. Bijilkeun. Tapi budak téh mani tinyungsruk-nyungsruk ceurik ka kuring jeung ka guru-guru séjén hayang terus sakola. Seug atuh Ji, hayang sakola kénéh mah.

Datang ka imah nyanghunjar lambar, jol si cikal, kelas tilu SD. Pipina jéér, beungkeut buukna baseuh ku késang. Sarua tas upacara manéhna gé.

“Mamah mani seueur?” panonna colohok. “Mamah upacara dimana?” tanyana deui bari ngenyotan és lilin.  Leungeun kéncana hideng pabuis nurutan polah kuring nyabutan dom-doman tina erok. És lilinna nyakclakan sakapeung kana erok kuring.

“Nyandak mangkok, jung!”

Budak ngojéngkang sakilat. Hayang jadi guru cenah mah budak téh. Teuing masih kénéh hayangeun jadi guru, mun ngeunteung ka indungna nu jiga kieu. Dom-doman sésa tadi nyabutan di sakola dikumpul-kumpul, mani tiungku-ungku, sup-sup kana mangkok leutik bawana.

“Urang sayur nya, Néng.” budak ngahéhéh.

Gebeg, reuwas kareureuhnakeun. Sora motor mani ngagoronggong ngareureuwas. Sada eureun hereupeun imah. Cengkat tina nyanghunjar. Ditempo ti tukangeun hordéng. Lalaki sembada turun nyetandarkeun motor. Buukna hérang ngariab jiga buuk Ian Antono. Kacamata hideung, kaos bodas dijakétan, ngaliglag teu diselétingkeun kabéh.

Nu diboncéngna rumaja, awéwé lenjang. Apal ka nu ieu mah, keur kuliah di kaguruan. Sarua dikacamata hideung, buukna nu galing muntang kaanginkeun. Apal pisan rigigna. Ah, Si Tétéh. Budak ieu meureun nu sok galécok dicaritakeun ku manéhna ari mulang téh.

“Mamah, Aa mah lucu, wisuda téh rambutna dibeungkeut ku tali warna-warni,” cenah dua minggu ka tukang.

“Aktip Aa mah di kampus téh, Mamah,” pokna deui.

“Hoyong ka dieu cenah, kéngéng teu Mah?” panonna ngénclong kebek pangharepan nunungguan jawaban kuring.

“Apan nembé seméster dua Tétéhna gé.” Budak ngahéhéh. Si Mamah tinggaleun jaman cenah meureun, barudak SMP waé geus baroga kabogoh, maenya ieu nu geus mahasiswa teu meunang. Heueuh dicaram-caram gé komo bari keras nyaramna, sieun pelengkung bekas nyalahan. Dititipkeun wé antukna mah, teu weléh ka Nu Kagungan, puguh budak jauh di pangumbaraan. Diunggeukan téh teu sirikna luncat Si Tétéh.

Teu buru-buru kaluar, barudak diantep sina arasup.

“Téh?” panon ngaguliksek. Ditingali pangheulana lebah dada jeung beuteungna. Kabiasaan kuring éta mah. Aéh lain suudon, ieu mah kahariwang indung. Budak sakitu cangker jeung seger, maenya ah!

“Mah, Aa.” Si Tétéh metot leungeun kuring ngawanohkeun budak sembada.

Si buuk hérang ngariab, nyampoyong sasalaman rengkuh, “Ibu,” cenah, sorana ngebas beresih.

Dilelek-lelek, “Élji,” biwir ngarenyu.

“Mamah tos kenal?”

“Puguh wé, geus dicirian ti baheula…,” bari haté mah galécok, pigurueun euy?

“Nuju nganggur, Ibu,” Élji ngahéhéh. Lentongna mangpéngkeun kasalempang.

“Keun baé da moal langsung boga gawé,” cekéng. Seug Dak, jadi guru, jadi guru atuh. Baé, mending gé gondrong Élji mah kasép, mun Ibu jadi Menteri Pendidikan mah dimeunangkeun guru gondrong.*** (Tina Manglé taun 2002)

Bulu Dada Yaksa

Carita pondok
Ku Imas Rohilah

“Yaksa téh buta, awakna badag kacida. Rupana pikasieuneun. Yaksa aya nu bageur, aya ogé anu jahat, sakumaha jelema. Yaksa anu bageur sok nyaahan ka budak. Ari yaksa anu jahat mah kadaharanana budak leutik. Yaksa anu bageur mah biasana buukna tara gimbal, sedengkeun yaksa anu jahat buukna gimbal jeung sihungan. Tapi kalolobaan yaksa dadana baruluan. Buluna hareuras sagedé-gedé harupat salak. Cenah lamun urang bisa nyabut bulu dada yaksa, urang bakal bisa ngaleungit.” Éta téh ceuk dongéng Mang Uri. Mang Uri katelah tukang lohong, karesepna diriung-riung ku barudak, lamun keur ngariung teu elat ngadongéng. Kadang-kadang pikaseurieun, kadang-kadang pikasieuneun dongéngna téh.

Sanggeus ngareungeu dongéng éta, Mamat mikir, hayang teuing bisa ngaleungit. Meureun senang, moal dititah ku ema, moal kudu indit sakola. Lah, da haroréam, cararapé sakola waé téh, pikirna. Mending gé nénéangan yaksa. Ké mun kapanggih rék ménta bulu dadana, ambéh bisa ngaleungit, pikirna. Kamana néanganana nya? Mamat nepungan deui Mang Uri, “Mang Uri, ari yaksa dimana ayana?” tanyana.

“Jauuh... di alak paul,” jawab Mang Uri.

“Alak paul téh dimana?”

“Di tungtung langit,” jawab Mang Uri deui sangeunahna bari ngalinting ududeun.

“Mun hayang ka tungtung langit jalan mana Mang?” tanya Mamat deui.

“Rék nanahaon ka tungtung langit?” Mang Uri nyéréngéh.

“Hayang panggih jeung yaksa, rék ménta bulu dadana, ambéh bisa ngaleungit.”

“Ah, Si Sarmat mah sok kamana waé kahayang téh.”

“Mang kumaha carana?” tanya Mamat maksa.

“Engké dibéjaan carana, tapi manéh kudu daék sakola jeung kudu daék mantuan indung manéh baranggawé.” Ceuk mang Uri.

Ah, mang Uri mah, apan matak hayang bisa ngaleungit ogé ambéh teu kudu indit sakola, ambéh teu kudu baranggawé. Tapi kétang, kajeun capé heula mah, padu engké ku Mang Uri dibéjaan carana tepung jeung yaksa, pikir Mamat deui.

“Heug Mang, engké mah uing daék sakola, engké béjaan carana, nya!”

“Enya,” Mang Uri nyéréngéh deui.

“Ké minggu hareup nya Mang! Ceuk Mamat. “Enya bawél, bawa yeuh ka indung manéh sakalian ari rék balik mah.” Mang Uri ngasongkeun bungkusan. “Naon ieu téh Mang?”

“Papais nangka keur indung manéh. “

“Ari keur urang mana?”

“Heueuh engké ménta ka indung manéh!”

**

Minggu hareupna Mamat datang deui ka Mang Uri. “Mang kumaha carana hayang tepung jeung yaksa téh?”

“Heuh?” Mang Uri ngahuleng, “Saratna geus dilaksanakeun can?” tanya Mang Uri deui.

“Sakola? Apan osok sakola éta gé.”

“Lain éta wungkul.

“Naon deui atuh?”

“Geus ngawaro can k a indung manéh?”

“Nya enya atuh,” témbal Mamat.

“Ah, wadul, kamari indung manéh ngobrolkeun ka Emang, cenah manéh mah kedul tara beunang dititah.”

“Enya heug atuh, tapi Mang Uri ulah ngabohong nya, mun uing geus ngawaro ka ema, béjaan carana nya!” Geus ngomong kitu mah berengbeng Mamat lumpat nyusul baturna indit ka garung rék maén bal.

Mamat kamalinaan ulin maén bal. Geus burit can balik kéneh. Indungna geus lengo deui-lengo deui. “Kamana Si Sarmat cenah, mani euweuh titaheun ieu téh, Sujang, ningali Si Mamat teu? Tanya indungna ka Si Ujang nu kakara balik tas ngaji soré.

“Tadi mah di garung maén bal.” Jawab Ujang.

“Budak bedegong, batur mah ngaji, ari ieu kalah ulin!” indung Mamat ngagedig néang Mamat ka garung. Kasampak téh mani beyetuk ku kebul keur hantem saleuseurian jeung baturna bari nyépakan bal.

“Balik!” bari dijiwir ceulina.

“Adadadaw... Ma, nyeri atuh...!”

“Tingali geus burit, geus rék magrib, buru-buru ka cai, awas mun engké peuting teu ngaji!”

Peutingna Mamat ngaji ka Haji Sodik, daék sotéh pédah hayang dibéjaan carana tepung jeung yaksa.

“Euuy... dagoan! Ceuk Mamat ka baturna nu geus ti hareula. Manéhna lumpat tipaparétot nyusul babaturanana. Can gé kasusul, gedeblug labuh, titajong, puguh gé jalanna poék. Mamat kokoséhan dina leutak hésé rék hudang. Tah aya akar, gap muntang kana akar, kakara gé rék gap, akar téh bet maju. ”Hah, maju? Naon nya?” Mamat tanggah. “Emh... jeung bau deuih... hah? Naon éta?” kusak-kusek, Mamat kokoséhan hayang hudang, tapi leungeunna kalah kadempét ku catang. Catang nahaon ieu téh bet maju? Disasar ku leungeun kéncana, catang téh ngangkat. “Adduh!” Mamat ngajerit pigeulangna ayeuna mah nu kadempét téh. Tapi teu lila catang ngangkat deui, Mamat buru-buru ngejat. Tuluy hudang, samping jeung kopéahna teuing nyangsang dimana.

Jarigjeug, jarigjeug leumpang. Kakara gé sababaraha léngkah, geus jeduk deui Mamat tidagor, ampir manéhna ngajengkang. Tangkal naon ieu téh ku gedé-gedé teuing? Mamat panasaran, disasar deui. Geus kolot jigana mah tangkal téh, ieu areuyna geuning mani sakieu lobana. Can gé béak kapanasaranana, Mamat ngarénjag reuwas, sabab kadéngé nu seuri mani nyakakak, tarik kacida, sorana handaruan, kaayaan di sakurilingna jadi inggeung jiga aya lini.

“Eudeuk naon siah, mangkluk, maké ngélekéték suku aing!” cenah. Kaayaan jadi caang ayeuna mah, sabab panonna hurung nyaangan sakuriling. Ayeuna Mamat jadi sidik kana kaayaan. Ieu yaksa téh geuning, kabeneran. Uing rék naék kana awakna rék ngala bulu dadana. Teu mikir panjang deui, térékél Mamat nérékélan bitis yaksa téa. Leungeunna muntang kana bulu bitisna nu sagedé-gedé areuy caringin. Tayohna yaksa téh gétékeun kacida. Sukuna téténjrag bari seuseurian. Mamat nu leutik digibrig-gibrig. “Siah, meugeus tong ngélékéték ka kami, géték!” cenah sorana handaruan. Mamat ngarasa soak, tapi ngawayahnakeun manéh terus nérékél, ayeuna geus tepi kana pingpingna. Mamat ukur bisa ngagulantung, sabab pingping yaksa gedé kacida, teu katangkeup ku awak Mamat nu leutik.

“Halik siah nyingkah, aing géték! Hah hah hah hah....” Yaksa terus téténjrag, kukurilingan. Alam inggeung, tapi Mamat teu miroséa, geus sababaraha kali labuh kagibrigkeun ku yaksa, tapi terus nérékél deui naék. Kudu beunang tah bulu dadana, ambéh uing bisa ngaleungit, ambéh teu kudu sakola, ambéh teu kudu ngaji, ambéh teu dititahan waé ku ema, pikirna.

”Héh mangkluk! Rék eureun moal ngélekéték kami hah?” yaksa nyentak ka Mamat. Unggal leungeunna rék néwak unggal Mamat nyingcet. “Heug, asal tedunan heula kahayang uing,” ceuk Mamat. “Na hayang naon sia téh budak pentil?” yaksa téténjrag bari ajrag-ajragan. “Ménta bulu dada salambar, uing hayang bisa ngaleungit.”

“Lah teu pira kahayang téh, ngaleungit mah gampang, saha ngaran manéh?” tanya yaksa

“Mamat,” jawabna.

“Mamat? Hah hah ... ngan saeutik ngaran téh. Mamat... Mamat... hah hah hah....” yaksa gagalakgakan seuseurian.

“Mamat...! Mamat ieuh...! Hudang, ngaji...! Lain kalah molor!”

Mamat ngulisik, terus gigisik. Rarat-rérét. Horéng tayoh ku capé beurangna ulin, Mamat kasaréan di pangajian.

“Hayoh, wudu heula ka dituh! Batur mah ngaderes ngaji, manéh kalah saré!” Haji Sodik  nyarékan Mamat. Mamat indit ka cai bari lulungu.*** (Dimuat dina Mangle taun 1996)

Kampung Adat Sunda

ku Imas Rohilah

Wangenan

Kampung adat nyaéta wewengkon anu sacara fisik jeung sosial mibanda tatanan anu mandiri, béda jeung wewengkon-wewengkon lianna, utamana ku lantaran miara tata kahirupan warisan tradisi luuhurna. Kampung Adat Sunda nyaéta kampung adat anu aya di tatar Sunda.

Ciri-ciri Umum Kampung Adat

Bentuk bangunan di kampung adat masih kénéh tradisional, tuhu kana aturan karuhun, tur umumna ngagunakeun bahan-bahan tradisional, anu loba ngamangpaatkeun bahan hasil alam. Saperti awi, kiray, injuk, kai, batu, jsté.

Aya aturan-aturan sosial anu ditukuhan warisan luluhurna, misalna dina cara tatanén, cara ngurus lingkungan alam, cara barangpaké, jst.

Aya pantangan-pantangan atawa kapamalian anu kudu ditukuhan, lamun dirempak dianggap bakal ngabalukarkeun mamala keur sakumna pangeusi kampung.

Aya sistim réligi anu tangtu, sok sanajan geus asup agama Islam, tapi urang kampung adat sok tukuh kana aturan karuhunna dina sistem kapercayaanana.

Aya upacara-upacara adat anu tangtu diwariskeun sacara turun-tumurun.

Aya sistim sosial anu tangtu, umumna béda jeung sistim sosial di luar wewengkonna. Upamana pamingpin puncerna téh saha, cara milihna kumaha, pasaratanana kumaha.

Conto-conto Kampung Adat

Kampung adat Sunda téh loba, sumebar di sakuliah tatar Sunda di antarana:

-          Kampung adat Sindangbarang di Bogor

-          Kampung adat kasepuhan Ciptagelar di Sukabumi

-          Kampung Ciptarasa di Sukabumi

-          Kampung Sirnarasa di Sukabumi

-          Kampoung Dukuh di Garut

-          Kampung Pulo di Garut

-          Kampung Mahmud di Bandung

-          Kampung Kuta di Ciamis

-          Kampung Adat Cikondang di Bandung

-          Kampung Cireundeu di Kota Cimahi

-          Kampung Naga di Tasikmalaya

-          Kampung Urug di Bogor

-          Kampung Baduy di Kanékés, Banten

-          Kampung Adat Cisungsang di Lebak, Banten

-          Kampung Rancakalong di Sumedang

-          Kampung Cigugur di Kuningan

-          Jlté

Conto Kampung Adat Sunda, bisa ditingali ku nuturkeun link ieu

https://sangkancalakan.blogspot.com/2018/11/kampung-adat-sindangbarang.html

https://sangkancalakan.blogspot.com/2018/11/kampung-mahmud.html