Ngaronjatkeun Kaséhatan Masarakat

Ku: Imas Rohilah

Usaha pikeun ngaronjatkeun kaséhatan masarakat téh lega ambahanana. Di antarana ngeunaan gizi, sanitasi lingkungan, jeung olahraga.

Supaya séhat, urang kudu ngabiasakeun ngadahar kadaharan anu hadé. Kadaharan anu hadé tangtu nyumponan sarat gizi. Ari kadaharan anu nyumponan sarat  gizi, tinangtu ngandung unsur-unsur karbohidrat, protéin, lemak, vitamin, mineral, jeung cai.

Karbohidrat gunana pikeun sumber tanaga. Karbohidrat ayana dina sangu, jagong, hui, ogé roti. Protén mangrupa bahan utama pangwangun sél jeung zat-zat penting dina awak. Protéin bakal kapanggih dina daging, endog, susu, lauk, kacang, suuk, tahu, témpé, jeung nu séjénna. Lemak gunana di antarana pikeun nangtayungan organ-organ dina jero awak urang. Lemak bakal kapanggih dina daging, kalapa, lauk, jeung nu lianna. Vitamin gunana pikeun ngatur rupa-rupa kagiatan dina jero awak urang. Upamana ngatur tumuwuhna awak urang. Vitamin bakal kapanggih dina sayur-sayuran jeung bungbuahan. Mineral penting kacida pikeun awak urang. Ku ayana mineral urang bisa engapan. Mineral bakal kapanggih dina susu, sayur-sayuran, daging-dagingan, jeung nu lianna. Anu pamungkas, cai. Cai kacida pentingna pikeun awak urang. Kurang leuwih 70% awak urang diwangun ku cai. Cai gunana pikeun ngatur panas awak, miceunan racun tina awak, ngatur pungsi kulit, jeung lian ti éta. Urang sahenteuna perlu nginum dua léter cai dina sapoé. Éta téh sabanding jeung dalapan gelas sapopoé.

(Gambar buatan AI)

Sakabéh unsur gizi téh kudu kacumponan. Teu kudu nu mahal-mahal. Protéin teu kudu tina daging baé, bisa tina témpé-tahu anu hargana leuwih kahontal. Vitamin teu kudu tina buah impor nu marahal. Loba bungbuahan lokal anu aya di sabudeureun urang. Kayaning cau, jeruk Garut, danas Subang, salak Cinéam, jeung lian ti éta.

Hal satuluyna anu kudu jadi panitén, nyaéta sanitasi lingkungan. Anu dimaksud sanitasi lingkungan nyaéta usaha-usaha sangkan lingkungan urang séhat. Ieu kudu dimimitian ti lingkungan kulawarga. Imah téh kudu bareresih. Beresih tina rupa-rupa kokotor, kekebul, jeung runtah. Kokotor dina ubin sapukeun. Kaca-kaca anu calétré beresihan sina jadi hérang-méncrang. Simbut, sepré, anduk rutin diseuseuh saminggu sakali. Kekebul jeung runtah poma ulah dipiceun ka wahangan. Piceun kana tempatna, kana TPS. Sabada lingkungan kulawarga beresih, néma kana lingkungan RT jeung RW. Warga anu hadé tangtu bakal ilubiung upama aya gorol ngabersihan lingkungan. Ulah siliandelkeun sabab éta téh kapentingan saréréa.

(Gambar buatan AI)

Hal séjénna anu kudu diperhatikeun nyaéta olahraga. Upama hayang séhat, kudu olahraga. Olahraga téh bakal ngalancarkeun ngamalirna getih dina awak. Upama getih lancar,  sakabéh pungsi organ bakal jalan. Jantung bakal lancar ngompa oksigén. Upama urang rajin olahraga, jantung jeung paru-paru bakal kuat. Lian ti éta urang bakal meunang kasenangan jeung kabungahan tina olahraga. Moal setrés lamun mayeng olahraga mah.

Senam ogé hadé. Leumpang atawa lumpat ogé hadé pikeun kaséhatan. Ibu-ibu mah nyebutna jogging. Jogging isuk-isuk sabari nyeuseup hawa seger kana awak bakal cangker. Antara 20 – 30 menit leumpang unggal isuk, éta kabiasaan hadé. Indit-inditan ka nu deukeut-deukeut baé mah teu kudu numpak motor, teu kudu numpak mobil, leumpang alus pikeun kaséhatan.

(gambar buatan AI)

Cindekna, kudu jadi panitén urang saréréa ngeunaan gizi, sanitasi lingkungan, jeung olahraga. Taya lian sangkan kulawarga séhat, masarakat séhat, saréréa hirup raharja. (Diropéa tina rupa-rupa sumber)

Pa Mochtar Kusumaatmadja

Ku: Imas Rohilah

(Gambar tina commons.wikimedia.org) 

Pa Mochtar Kusumaatmadja (dibaca Mohtar Kusumaatmaja) lahir di Jakarta, kaping 17 Pébruari 1929.

Dina taun 1955 Pa Mochtar namatkeun atikan di Universitas Indonesia. Lajeng neraskeun ka Universitas Yale di Amérika Serikat, tamat taun 1958. Neraskeun kana program doktor di Universitas Pajajaran, tamat taun 1962. Teras sakola deui di Universitas Harvard antawis taun 1964-1966. Neraskeun deui di Universitas Chicago antawis taun 1965-1966. Sadayana dina widang hukum.

Pa Mochtar aktip dina rupi-rupi organisasi, sapertos Komisi Hukum Internasional, Déwan Kelautan Nasional, sareng nu sanésna deui.

Ti ngawitan Universitas Padjajaran diadegkeun, Pa Mochtar tos ngadosénan di dinya. Taun 1969 anjeunna janten guru besarna. Taun 1970 jeneng rektorna. Pa Mochtar ogé kantos janten anggota Dewan Pertimbangan Agung. Kantos jeneng Menteri Kehakiman ti taun 1974 dugi ka taun 1978. Jeneng Menteri Luar Negeri  salami dua périodeu antawis taun 1978 dugi ka taun 1988. Anjeunna ogé kantos janten Ketua Komisi Demarkasi wates antara Irak-Kuwait. Pa Mochtar ngadegkeun kantor pengacara Mochtar, Karuwin, & Komar.

Pa Mochtar téh akademisi sareng ahli diplomasi. Nalika janten menteri luar negeri, anjeunna sering ngawakilan Indonésia dina rupi-rupi forum Internasional. Di antawisna ngawakilan Indonésia dina sidang PBB perkawis Hukum Laut Internasional di Jenewa sareng New York. Ngawakilan Indonésia dina Konferénsi Hukum Laut di Jenewa sareng Colombo.

Pa Mochtar Kusumaatmadja ageung jasana perkawis Wawasan Nusantara. Saur anjeunna nagara Républik Indonésia téh nagara kapuloan. Ku kituna laut-laut anu aya di antara pulo-pulo di Indonésia, mangrupa hak Indonésia sadayana. Teu meunang warga nagara lian sakohoyong asup.  Ku jasana Pa Mochtar, wilayah laut anu dikawasa ku Indonésia janten ngalegaan.

Pa Mochtar sering ngadugikeun gagasanana dina karangan. Buku karangan anjeunna di antawisna Pengantar Hukum Internasional, Hukum Laut Internasional, Bunga Rampai Hukum Laut, sareng nu sanésna.

(Gambar tina commons.wikimedia.org)

Pa Mochtar téh seneng pisan kana musik klasik. Anjeunna tos biasa ngupingkeun musik klasik karya-karya Mozart, Beethoven, atanapi Haydn. Upami nyaba ka mancanagara, anjeunna sok sumping kana pintonan musik klasik. Ku jalaran seneng musik klasik, anjeuna ngadegkeun grup Nusantara Chamber Orkestra.

Panineungan anu napel dina émutan Pa Mochtar nya éta piul pamaparin Ibu Sud. Ibu Sud téh réréncangan sakola biangna. Ibu Sud kawentar sering nyiptakeun lalaguan kanggo marurangkalih. Ibu Sud mahér ngését biola (piul). Nya Ibu Sud anu mirig lagu Indonésia Raya dina Kongres Pemuda  kaping 28 Oktober 1928.  Tah piul éta téh dipaparinkeun ku Ibu Sud ka Pa Mochtar dina taun 1994. Éta piul janten tawis katineung anu ageung ajénna. Dugi ka ayeuna Pa Mochtar teu uningaeun, ku naon éta piul dipaparinkeun ka anjeunna.

(Diropéa tina Setiawan, Hawe. 2005. “Pa Mochtar, Diplomasi, jeung Piul” dina Cupumanik Nomer 25/2005. Bandung: Yayasan Kebudayaan Rancage jeung sumber lianna)

DRAMA

 

Ku Imas Rohilah

Drama asalna tina kecap “draomai” anu hartina niru atawa niron-niron. Drama téh salasahiji wangun kasenian anu némbongkeun titiron paripolah jalma dina kahirupan nyata anu témbong dina laku, ucapan, pasemon, jeung lianna. Dina jaman Walanda, drama téh disebut toneel (tunil) hartina pintonan. Dina jaman Jepang istilah tunil diganti ku kecap “sandiwara’, kadieunakeun istilah nu umum dipaké téh nya drama.

Istilah drama jolna tina kabudayaan Barat, tina kabiasaan kagiatan sastra urang Yunani. Sakumaha ceuk Krauss, drama téh bentuk gambaran seni anu asalna tina kawih jeung ibing dina ibadahna urang Yunani Kuno. Dina prak-prakanana katitén jelas dialog anu dramatis, konflik, jeung pungkasan carita dipintonkeun dina panggung. Carita dina drama datang tina rasa suka jeung duka manusa anu diwujudkeun dina seni. Drama digolongkeun kana karya sastra lantaran ngagunakeun média basa dina nepikeun gagasan pangarang.

Dumasar kana wujudiahna, drama dibagi dua nyaéta drama minangka pintonan (drama panggung) jeung drama minangka naskah (drama closet/drama repertoar). Drama mangrupa pintonan téh mangrupa pagelaran anu bisa katingali, kaaprésiasi ku nu lalajo. Drama pintonan/panggung mangrupa gabungan tina sagala rupa cabang seni: seni sora, seni tari, seni musik, seni rupa, jeung seni sastra. Drama anu mangrupa naskah mah wujudna dina wangun tinulis, bisa kaaprésiasi ku jalan dibaca. Drama anu mangrupa naskah satuluyna bisa terus ngawujud jadi pintonan upama dipagelarkeun.

Cara nulis naskah drama béda jeung cara nulis jenis karya sastra nu lian. Dina naskah drama katingali aya dialog/wangkongan antara para palakuna. Téks dina naskah drama dibagi jadi dua bagian nyaéta téks utama jeung téks panyarta. Téks utama nyaéta omongan para tokoh, téks anu kudu diucapkeun ku para pamaén nalika éta naskah drama dipagelarkeun.

Téks utama dibagi jadi dua bagian nyaéta dialog jeung monolog. Téks panyarta nyaéta téks anu ngarojong kana téks utama. Saperti katerangan ngeunaan gerakan palaku, katerangan ngeunaan paroman palaku, katerangan ngeunaan latar, katerangan ngeunaan suasana,  katerangan ngeunaan ilustrasi pirigan musik, jeung lian ti éta. Téks panyarta mah sagala rupa téks anu aya dina naskah drama salian ti ucapan palaku. Ku ayana gabungan antara téks utama jeung téks panyarta, nu maca téks drama atawa nu bakal mentaskeun drama, bakal paham naon-naon anu kudu dipilampah.

            Dumasar kana eusina, drama dibagi jadi tilu: tragédi, komédi, jeung campuran antara tragédi komédi. Drama tragédi nyaéta lalakon drama anu eusina pikasediheun, pinalangsaeun, hal-hal anu tragis. Drama komédi eusina ngutamakeun banyol, pikaseurieun, tepikeun ka matak sééleun anu maca/atawa anu lalajo. Drama tragédi komédi mah eusina campuran antara pikasediheun anu direumbeuy ku hal-hal pikaseurieun. 

Dumasar kana heubeul-anyarna, drama dibagi jadi dua bagian: drama tradisional jeung drama modéren. Drama tradisional muncul tina kabiasaan asli urang Sunda, tata carana, alat-alatna, jeung caritana mintonkeun hal-hal tradisional. Conto drama tradisional nyaéta longsér jeung gending karésmén. Longsér dipintonkeun peuting-peuting dina kalang anu lega, dicaangan maké oncor (obor), dipirig ku gamelan tradisional Sunda. Antara pamaén jeung nu lalajo teu kahalangan ku tumpa-tumpana panggung. Biasana dipintonkeun pikeun ngareuah-reuah hajat atawa panén. Gending karésmén mah drama anu dialog-dialogna dikawihkeun atawa ditembangkeun, dipirig maké waditra gamelan diluyukeun jeung kawih/tembang anu dipintonkeun. Drama modéren mah geus loba pangaruh deungeun (tina téater), dipintonkeun sacara modéren dirojong ku alat-alat anu lengkep, naskahna ngahaja disiapkeun.

Unsur-unsur drama nyaéta téma, galur, palaku, latar/sétting, amanat, jeung dialog. Téma téh inti tangtungan carita, poko gagasan dina carita drama. Contona téma atikan, pulitik, kritik sosial, romantismeu cinta asih, jeung lian ti éta.  

Galur nyaéta jalan carita, sabab-akibat kajadian dina drama anu ngawujud jadi carita anu lengkep. Aya galur mérélé nyaéta galur kronologis, carita dimimitian ti kajadian awal, kajadian di tengah, kajadian ahir. Aya galur mundur: carita dimimitian ti kajadian ahir, kajadian di tengah, terus kana kajadian awal. Aya galur mobok tengah: carita dimimitian ti kajadian di tengah-tengah, kana kajadian ahir, mundur kana kajadian awal.

Palaku nyaéta anu ngalalakon dina drama. Nu ngalalakon téh bisa manusa, sasatoan, jeung mahluk lianna anu dipintonkeun niru-niru kalakuan jalma. Aya palaku protagonis, palaku antagonis, jeung palaku tritagonis. Palaku protagonis nyaéta palaku anu ngarojong, anu mageuhan, anu nguatkeun kana amanat drama. Palaku protagonis biasana watekna positif: bageur, daékan, jujur, soléh, jeung lian ti éta. Palaku antagonis téh sabalikna tina palaku protagonis. Palaku antagonis mah lalawanan jeung amanat drama. Biasana palaku antagonis watekna négatif: belegug, kedul, basilat (korup), euwah-euwah (bréngsék), jeung lian ti éta. Palaku tritagonis nyaéta palaku anu ngarojong ngadeudeul (membantu) palaku séjén. Boh mantuan palaku protagonis, boh mantuan palaku antagonis.

Latar nyaéta tempat, waktu, jeung suasana lumangsungna kajadian. Dina drama panggung, latar téh diatur maké properti jeung tata lampu. Pikeun nimbulkeun rupa-rupa suasana, diwuwuhan ku pirigan sora musik atawa waditra.

Amanat nyaéta pesen, naséhat, papatah pangarang drama/palaku drama anu hayang ditepikeun ka nu maca naskah drama atawa ka nu lalajo drama. Dina amanat aya kudu jeung aya ulah. Conto: kudu jujur, ulah basilat. Kudu pinter, ulah bodo. Kudu béréhan, ulah pelit. Kudu rikrik gemi, ulah awuntah. Kudu apik berséka, ulah jorok, jlté.

Dina kamekaranana, drama aya anu diwangun tina kaya sastra lianna, upamana tina sajak atawa tina carita pondok (cerpen). Prosés ngarobah jeung mentaskeun karya sastra jenis nu lian kana drama disebut dramatisasi.

Sawatara Istilah dina Drama

Adegan: Paguneman jeung laku lampah palaku drama anu museur (berpusat) kana hiji perkara. Biasana ganti adegan henteu ganti sétting.

Babak: Bagian tina pintonan.  Sababak diwangun ku sababaraha adegan. Ganti babak biasana ganti sétting jeung ganti jejer.

Dialog: Paguneman omongan timbal balik (silitémpas) antara hiji palaku jeung palaku lianna. Dialog dipilampah ku duaan atawa leuwih palaku.

Monolog: Nyarita sorangan ka diri sorangan, biasana eusina mangrupa implengan, sawangan, renungan, cita-cita, jeung sapapadana.

Prolog: Omongan bubuka, mangrupa pangjajap kana prakna pintonan drama.

Épilog: Omongan pamungkas (panungtung); eusina biasana koméntar atawa kacindekan ngeunaan carita drama.

Sutradara: Jalma nu tanggung jawab dina [pintonan drama: ngatur lajuna drama, laku pamaén, jeung lian ti éta.

Skénario: Istilah modéren pikeun naskah drama.

Palaku: Anu ngalalakon dina drama.

Panata Gending: Anu nyiptakeun gending pirigan (musik pengiring) dna pintonan drama.

Panata Artistik: Jalma anu ngatur sétting, dina pintonan kaasup di jerona aya panata sora jeung panata cahaya.

Kostum: Papakéan katut asésoris anu dipaké dina pintonan drama saluyu jeung karakter palakuna.

Properti: Alat kalengkepan pikeun ngalengkepan sétting supaya jiga enya-enya dina kahirupan nyata. Conto adegan dangdan maké properti kaca eunteung, sisir, wedak, jeung botol minyak wangi.

Conto-conto Naskah Drama

Juragan Hajat karya Ibing Kusmayatna

Masyitoh karya Ajip Rosidi

Jeblog karya Nunu Nazarudin Azhar

Badog karya Dipa galuh Purba

Randu Jalaprang karya Tatang Sumarsono

Karikatur nu Gélo karya Arthur S. Nalan

Rorongo karya Arma Djunaedi

Lutung Kasarung karya R.T.A. Sunarya

Yaomal Kiamah karya Rahmatullah Ading Affandi

Cahaya Maratan Waja karya Yus Rusyana

Prabu Siliwangi karya Yoséph Iskandar

Bandung Lautan Api karya Rukasah S. W.

Juag Toéd karya Yoséph Iskandar

Raja Wales karya R. Hidayat Suryalaga

Cukang karya Dadan Sutisna

Inten Déwata karya Wahyu Wibisana

Prabu Tarusbawa karya Saini K. M.

***

(Tina rupa-rupa sumber)

CONTO BIANTARA BARUDAK (SD-SMP) NGEUNAAN VIRUS KORONA PIKEUN KAPERLUAN PASANGGIRI

Ku Imas Rohilah

Sok remen katanyaan ku guru-guru boh guru SD boh guru SMP, anu rék ngalatih muridna dina raraga miluan pasanggiri biantara; marundut naskah biantara jangeun pasanggiri. Numawi ieu diposting di dieu, sugan baé kaaos ku sadayana. Langkung sareng kirangna, nyanggakeun, da kaweruh simkuring kalintang kawatesanan.

Mangga ieu conto biantarana:

Assalamualaikum Wr., Wb. Ibu/Bapa Girang pangajén anu ku simkuring dipihurmat. Ibu/Bapa guru pangaping anu ku simkuring dipihurmat. Kanca mitra para patandang pasanggiri anu teu kendat dipikareueus.

Langkung ti payun, hayu urang sanggakeun puji ka Gusti Alloh anu Maha Suci. Wiréh danget ieu urang tiasa kempel ngariung dina kaayaan séhat waluya. Solawat sinareng salam mugia ngocor-ngagolontor ka jungjunan urang sadaya, Kangjeng Nabi Muhammad SAW.

Saterasna widian simkuring sasanggem perkawis jejer anu kalintang nyatana dina mangsa kiwari, nyaéta perkawis sasalad virus Korona.

Hadirin,

Sakumaha kauninga, sasalad Korona dongkap ka dunya dina taun 2019 katompérnakeun. Teras sumebar ka Indonésia dina awal Maret 2020. Korbanna teras nambihan. Nu tilar dunya alatan Korona mingkin seueur. Dugi ka danget ieu, tétéla urang sadaya teu acan tiasa reureuh tina virus Korona. Kalintang prihatinna ieu haté simkuring.

Hadirin anu dipihurmat,

Sapertos sim kuring pribadi, tangtos wargi sadaya ogé alim katépaan ku virus Korona. Tos cekap dulur-dulur urang di jauhna anu kakeunaan mah. Ulah keuna ka urang sadaya. Tangtos kedah aya upaya sareng ihtiar sangkan teu kakeunaan ku virus korona téh.

Kanca mitra anu dipireueus, naon baé atuh ihtiar sangkan teu katépaan virus Korona? Ieu mah saur pun guru. Saurna kieu di antawisna:

Kahiji, ulah lali kana protokol kaséhatan: kedah berséka, sering wawasuh panangan nganggo sabun dina cai anu ngocor; nganggo masker; ulah ririungan baé; upami kapaksa kedah ngariung; urang kedah ngajaga anggang. Tong pagégéyé jiga kapungkur. Da tos bénten situasina.

Kadua, upami urang barangteda, kedah milih katuangan anu ngandung gizi. Ulah asal raos, nanging kedah nyumponan sarat kaséhatan. Supados awak urang tahan tina virus.

Katilu, ulah nolak upami aya program vaksinasi. Da moal dugi ka getihan divaksin téh, moal nyeri, paling gé asa dicoco sireum.  Sing percanten, simkuring gé parantos divaksin dua kali. Insyaalloh upami aya nu katiluna badé divaksin deui.

Kaopat, tah ieu ulah kendat kedah dilakonan, urang kedah seueur ngadu’a ka Gusti Alloh SWT. Ngadu’a sangkan sasalad énggal lekasan, virus énggal nyingkir ti bumi Indonésia.

Hadirin anu mulya, éta di antawisna tarékah sangkan henteu katépaan virus Korona. Mugia tiasa dilaksanakeun. Rupina moal panjang anu dipedar. Urang cekapkeun baé ieu pihatur. Hapunten bilih aya kalepatan, hatur nuhun kana naon rupi perhatosan.

Sampurasun, billahitaufik walhidayah, wassalamualaikum Wr. Wb.. 

Kampung Adat Sunda

ku Imas Rohilah

Wangenan

Kampung adat nyaéta wewengkon anu sacara fisik jeung sosial mibanda tatanan anu mandiri, béda jeung wewengkon-wewengkon lianna, utamana ku lantaran miara tata kahirupan warisan tradisi luuhurna. Kampung Adat Sunda nyaéta kampung adat anu aya di tatar Sunda.

Ciri-ciri Umum Kampung Adat

Bentuk bangunan di kampung adat masih kénéh tradisional, tuhu kana aturan karuhun, tur umumna ngagunakeun bahan-bahan tradisional, anu loba ngamangpaatkeun bahan hasil alam. Saperti awi, kiray, injuk, kai, batu, jsté.

Aya aturan-aturan sosial anu ditukuhan warisan luluhurna, misalna dina cara tatanén, cara ngurus lingkungan alam, cara barangpaké, jst.

Aya pantangan-pantangan atawa kapamalian anu kudu ditukuhan, lamun dirempak dianggap bakal ngabalukarkeun mamala keur sakumna pangeusi kampung.

Aya sistim réligi anu tangtu, sok sanajan geus asup agama Islam, tapi urang kampung adat sok tukuh kana aturan karuhunna dina sistem kapercayaanana.

Aya upacara-upacara adat anu tangtu diwariskeun sacara turun-tumurun.

Aya sistim sosial anu tangtu, umumna béda jeung sistim sosial di luar wewengkonna. Upamana pamingpin puncerna téh saha, cara milihna kumaha, pasaratanana kumaha.

Conto-conto Kampung Adat

Kampung adat Sunda téh loba, sumebar di sakuliah tatar Sunda di antarana:

-          Kampung adat Sindangbarang di Bogor

-          Kampung adat kasepuhan Ciptagelar di Sukabumi

-          Kampung Ciptarasa di Sukabumi

-          Kampung Sirnarasa di Sukabumi

-          Kampoung Dukuh di Garut

-          Kampung Pulo di Garut

-          Kampung Mahmud di Bandung

-          Kampung Kuta di Ciamis

-          Kampung Adat Cikondang di Bandung

-          Kampung Cireundeu di Kota Cimahi

-          Kampung Naga di Tasikmalaya

-          Kampung Urug di Bogor

-          Kampung Baduy di Kanékés, Banten

-          Kampung Adat Cisungsang di Lebak, Banten

-          Kampung Rancakalong di Sumedang

-          Kampung Cigugur di Kuningan

-          Jlté

Conto Kampung Adat Sunda, bisa ditingali ku nuturkeun link ieu

https://sangkancalakan.blogspot.com/2018/11/kampung-adat-sindangbarang.html

https://sangkancalakan.blogspot.com/2018/11/kampung-mahmud.html

Biantara

Ku Imas Rohilah

Wangenan Biantara

Nyaéta nyarita di hareupeun jalma réa kalayan maksud nepikeun informasi.

Ciri-ciri Biantara

Nu nyaritana saurang. Dina biantara anu nyarita téh ngan saurang, dibandungan ku pamiarsa nu ngaregepkeun.

Nu ngabandunganana lobaan, dina biantara, anu ngabandunganana/anu ngaregepkeunana/pamiarsana lobaan.

Aya informasi anu ditepikeun, biantara tujuanana pikeun nepikeun informasi, tangtu baé mangrupa informasi penting ceuk ukuran nu biantara jeung pamiarsana. Bandingkeun jeung nu gélo jojorowokan di lapang hareupeun jalma réa. Éta nu gélo teu bisa disebutkeun keur biantara sabab anu ditepikeunana ngacapruk, tanpa maksud jeung tujuan, lain hal anu penting.

Komunikasi saarah/sajalan. Dina biantara teu aya dialog anu inténs antara nu biantara jeung pamiarsana. Komunikasina ukur saarah/sajalan ti nu biantara ka  pamiarsa. Dina ayana dialog, paling ukur sakali dua kali, bari sakadar tanya-jawab rétoris, nyaéta ngajawab pertanyaan anu sabenerna henteu merlukeun jawaban.

Novel Sunda

ku Imas Rohilah

Wangenan

Novel nyaéta karangan prosa fiksi (lancaran hayalan), pangaruh sampeuran ti Éropah, gelar dina wangun tinulis, ukuranana rélatif panjang, eusina nyaritakeun hal-hal anu ilahar kajadian dina kahirupan sapopoé. Novel Sunda munggaran, Baruang ka nu Ngarora medal taun 1914, karangan Daéng Kanduruan Ardiwinata. Novel Indonesia munggaran, Azab dan Sengsara medal taun 1920 karangan Merari Siregar. Genep taun leuwih ti heula novel Sunda tinimbang novel Indonesia

Ciri-ciri Novel

a.      Lancaran (prosa)

Novel ditulis dina wangun lancaran, lain wangun ugeran (puisi), ku kituna cara nulisna diparagraf-paragraf diwuwuhan ku dialog/guneman saluyu jeung kaperluan. Lain dipada-pada jiga dina sajak.

b.      Fiksi

Novel mangrupa karangan fiksi, hartina naon-naon anu dicaritakeun dina novel mangrupa hasil imajinasi pangarangna, lain fakta atawa lain kanyataan, sok sanajan kitu, sababaraha novel ditulis dumasar kana sajarah.

c.      Karya sastra sampeuran ti Éropah

Novel lain karya sampakan, tapi karya sampeuran, pangaruh tina karya sastra di Éropah. Nalika Éropah ngajajah urang, nu dibawa lain pangaruh mangrupa banda alam fisik wungkul, tapi ogé kakayaan alam pikiran kaasup karya sastra.

d.    Gelar sacara tinulis

Novel gelar mimiti sacara tinulis, diketik atawa dicitak, samalah kiwari geus ceuyah novel-novel dina wujud digital.

e.     Galurna rélatif ruwed

Galur dina novel rélatif ruwed, palakuna bisa ngalaman rupa-rupa kajadian, boh kajadian anu tumiba/dilakonan ku fisikna boh kajadian anu tumiba/dilakonan ku pikiran jeung rarasaanana.

f.      Ukuranana rélatif panjang

Ukuran novel jauh leuwih panjang manan carita pondok (cerpen). Dina kabeungharan sastra, aya anu disebut novelét jeung roman. Dina sastra Sunda teu dipisah-pisah antara novel, novelét, jeung roman, kabéhanana sarua, éta-éta kénéh.

g.     Palakuna rélatif loba

Ku lantaran panjang téa, palaku dina novel rélatif loba, saluyu jeung kajadian-kajadian anu lumangsung dina novel. 

h.     Nyaritakeun hal-hal anu ilahar dina kahirupan sapopoé

Anu dicaritakeun dina novel éstuning kajadian-kajadian sapopoé anu ilahar kaalaman ku manusa. Dina sababaraha novel aya dicaritakeun sasatoan atawa mahluk-mahluk lian ti manusa, tapi angger dina enas-enasna mah éta téh mangrupa répréséntasi pangalaman manusa.

i.       Ngaran pangarang natrat kanyahoan

Ngaran pangarang novel natrat kanyahoan, dituliskeun dina buku novelna, ieu saluyu jeung tradisi tulis/citak dina alam kahirupan modéren, saluyu ogé jeung kamekaran jiwa manusa anu rasa ‘memiliki’-na mingkin dieu mingkin gedé.  

Carita Pondok

ku Imas Rohilah

1. Wangenan

Carita pondok sok diwancah carpon/tadok/cadok,  nya éta karangan (tinulis) rékaan atawa fiksi dina wangun lancaran, prosa naratip. Galur caritana rélatip basajan lantaran jumlah kajadian caritana henteu réa, museur kana hiji kajadian utama, mangrupa hiji episodeu. Palakuna ogé ukur dua/tilu. Ku lantaran kitu, ieu carita téh rélatip pondok. Umumna mah jejer, latar (sétting), jeung kajadian carita téh diolah tina alam kahirupan kiwari. Patali jeung situasi penerbitan buku kiwari, midangna carita pondok Sunda téh umumna mah dina majalah (heula), ti dinya kakara dikaluarkeun mangrupa buku (kumpulan carpon) (Iskandarwassid, 2003: 113). 

2. Bédana Carita Pondok jeung Dongéng 
Carita pondok téh aya sasaruaanana jeung dongéng. Boh dongéng boh carita pondok pada-pada carita anu parondok. Ngan  baé lamun dina dongéng sok aya babagian anu pamohalan, dina carita pondok mah umumna euweuh. Tegesna eusi caritana téh kaharti ku akal. Palakuna, jalan caritana, tempat jeung waktu kajadianana diréka lir nu enya kajadian. Gelarna deuih anu béda téh. Dongéng  mah umumna hasil sastra béh ditu, ari carita pondok hasil sastra kaayeunakeun. Cara nyebarna dongéng mah umumna ku lisan, ari carita pondok mah ku tulisan. Saperti umumna sastra lisan, dongéng mah teu kasebut ngaran anu ngarangna, disebutna ogé sastra balaréa. Ari carita pondok mah kanyahoan saha nu ngarangna da sok dituliskeun. 

3. Sumebarna Carita Pondok 
Buku kumpulan carita pondok anu mimiti judulna Dogdog Pangréwong dikaluarkeun ku Balé Pustaka taun 1930 anu ngarangna ukur ditulis aksara mimitina wungkul, GS. Jadi 6 taun leuwih ti heula tinimbang buku kumpulan carita pondok/cerpen dina basa Indonesa Teman Duduk karangan Muh. Kasim anu terbit taun 1936. 

Ceuyahna carita pondok pangpangna sanggeus urang merdika. Carita pondok dimuat dina majalah-majalah saperti Warga (1951), Sunda (1952), Candra (1954), Kujang (1956), Manglé (1957), Kiwari (1957), Sari (1962), Langensari (1963), Mingguan Sunda (1965), Hanjuang (1971), Gondéwa (1972), Giwangkara (1973), Galura (1974) jeung lianna. Kiwari loba diterbitkeun dina wangun buku. 

4. Sawatara Conto Buku Kumpulan Carita Pondok

No	Judul Buku Kumpulan carpon	Pangarang	Taun
1	Dogdog Pangréwong	G.S	1930
2	Carita Biasa	R.A.F	1959
3	Dongéng énténg ti Pasantrén	R.A.F	1961
4	Papacangan	Rusman Sutiasumarga	1960
5	Hujan Munggaran	Ayat Rohaédi	1960
6	Néangan	Caraka (Wiranta)	1962
7	Jurig	Tini Kartini	1963
8	Paséa	Tini Kartini	1965
9	Nyi Karsih	Tini Kartini	1984
10	Di Luhureun Jukut Reumis	Yus Rusyana	1965
11	Jajatén Ninggang Papastén	Yus Rusyana	1988
12	Béja ti Maranéhna	Ki Umbara (W. Ranusulaksana)	1964
13	Diwadalkeun ka Siluman	Ki Umbara (W. Ranusulaksana)	1965
14	Teu tulus Paéh Nundutan	Ki Umbara (W. Ranusulaksana)	1965
15	Kanyaah Kolot	Karna Yudibrata	1985
16	Ceurik santri	Usep Romli HM	1985
17	Halimun Peuting	Iskandarwassid	1990

(Rusyana, 1992: 45) 

Éta di luhur sakadar conto, kiwari ceuyah buku-buku kumpulan carita pondok karya para pangarang séjénna boh entragan heubeul boh entragan béh dieu saperti Aam Amilia, Godi Suwarna, Darpan Ariawinangun, Usman Supéndi, Cécép Burdansyah, Dian Héndrayana, jlté. Lian ti kumpulan carpon, anu mangrupa antologi carita pondok ogé jaman kiwari geus loba anu terbit, di antarana karya-karya pinunjul anu dihijikeun dina antologi saperti Kanagan I, Kanagan II, Heulang nu Ngajak Béngbat, Lir Cahya Nyorot Eunteung, Campaka Mangkak, Ti Pulpén tepi ka Pajaratan Cinta, jlté. 

5. Unsur Intrinsik Carita pondok 

Saperti umumna carita fiksi, carita pondok ngandung unsur-unsur intrinsik (unsur jero) anu nyampak dina téks karya. Unsur intrinsik carpon nya éta: 

a.       Téma 

Nya éta inti tangtungan atawa inti ageman anu sipatna abstrak, dipageuhan dina racikan karangan rékaan pikeun ngayakinkeun nu maca. Bisa jadi ku pangarang ditembrakkeun (ditulis), tapi mimindengna mah implisit. Téma téh jadi pameungkeut sagemblengna carita. Atawa muncul tina carita sagemblengna. Ku lantaran téma karangan téh mimindengna implisit, sok dicindekkeun ku nu maracana. Istilah téma sakapeung mah sok dipaselupkeun jeung motip (Iskandarwassid, 2003: 162).   

b.      Amanat 

Nya éta pesen pangarang pikeun nu maca karyana, bisa mangrupa panyaram bisa mangrupa pangjurung laku, conto amanat panyaram, “Ulah kedul ari jadi murid.” Conto amanat pangjurung laku, “Kudu rajin diajar ambéh pinter.” Amanat aya anu nembrak (éksplisit) anu anu nyamuni (implisit). Amanat anu implisit dicindekkeun ku nu maca. 

c.       Latar (Sétting) 

Nya éta gambaran waktu, kaayaan pajamanan, patempatan, lingkungan, suasana, jsté anu ngalantarankeun kajadian carita. Tegesna mangrupa salasahiji komponén dina adegan karangan. Merenah henteuna milih latar jeung ngadéskripsikeunana milu nangtukeun ajén karangan (Iskandarwassid, 2003: 74). Sacara basajan, latar nya éta tempat jeung waktu lumangsungna kajadian/peristiwa dina carita pondok.

d.      Palaku 

Nya éta ngaran-ngaran anu ngalalakon dina carita. Dumasar kana kalungguhan atawa pentingna dina carita , palaku téh dibagi jadi tilu: 1) palaku utama atawa palaku kahiji protagonis, nya éta palaku anu nyekel peran utama ti awal nepi ka ahir carita. 2) palaku kadua nya éta palaku anu peranna marengan, mantuan, atawa jadi lawan palaku utama (anu jadi lawan disebutna antagonis), jeung 3) palaku tambahan, nya éta para palaku anu peranna teu pati penting. Dina carita heubeul, lian ti jalma, anu jadi palaku téh bisa ogé sasatoan, buta, jin, jst (Iskandarwassid, 2003: 25). 

e.      Alur/Plot  

Nya éta rakitan (struktur) rupaning kajadian carita nepi ka ngawujud jadi leunjeuran carita. Dina ngarakit kajadian carita téh: nempatkeunana, ngatur heula-pandeurina, matalikeun hubungan antar kajadian, jste. Unggal rakitan disusunna jeung dipidangkeunana téh pikeun meunangkeun éfék-éfék émosional jeung kaéndahan. Kajadian carita raket pisan patalina jeung palaku carita. Kajadian téh apan keur gambaran palaku atawa ari palaku téh ngawatesanan kajadian (Iskandarwassid, 2003: 112). 

f.        Gaya 

Nya éta corak éksprési basa, boh dina prosa boh dina puisi. Cara kumaha anu digunakeun ku pangarang dina midangkeun omongan. Pasipatan gaya (basa) dina karya sastra atawa tina hiji pangarang bisa dianalisis tina 1) diksina atawa pilihan kecapna, 2) ungkara atawa struktur kalimahna 3) tina rupa-rupa babandingan jeung cara ngantebkeun harti 4) tina pola wirahmana, purwakantina, jeung ciri-ciri wangunna nu séjén, 5) tina cara-cara nimbulkeun éfék ku rakitan basa. (Iskandarwassid, 2003: 44).

g.       Puseur Panitén/Titik Caturan/Point of View 

Nya éta cara ku saha dicaritakeunana karangan. Aya dua cara anu bisa digunakeun dina fiksi nya éta 1) caturan jalma katilu, juru catur aya di luareun carita. Ngagunakeun kecap sulur ‘manéhna’ atawa ‘maranéhna’ 2) Caturan jalma kahiji, juru catur aya di jero carita, jadi palaku carita, ngagunakeun kecap sulur ‘kuring’ (Iskandarwassid, 2003: 112). 

Daptar Pustaka 

Iskandarwassid. 2003. Kamus Istilah Sastra. Bandung: Geger Sunten. 

Rusyana, Yus. 1992. Panyungsi Sastra. Bandung: Rahmat Cijulang.