DRAMA

 

Ku Imas Rohilah

Drama asalna tina kecap “draomai” anu hartina niru atawa niron-niron. Drama téh salasahiji wangun kasenian anu némbongkeun titiron paripolah jalma dina kahirupan nyata anu témbong dina laku, ucapan, pasemon, jeung lianna. Dina jaman Walanda, drama téh disebut toneel (tunil) hartina pintonan. Dina jaman Jepang istilah tunil diganti ku kecap “sandiwara’, kadieunakeun istilah nu umum dipaké téh nya drama.

Istilah drama jolna tina kabudayaan Barat, tina kabiasaan kagiatan sastra urang Yunani. Sakumaha ceuk Krauss, drama téh bentuk gambaran seni anu asalna tina kawih jeung ibing dina ibadahna urang Yunani Kuno. Dina prak-prakanana katitén jelas dialog anu dramatis, konflik, jeung pungkasan carita dipintonkeun dina panggung. Carita dina drama datang tina rasa suka jeung duka manusa anu diwujudkeun dina seni. Drama digolongkeun kana karya sastra lantaran ngagunakeun média basa dina nepikeun gagasan pangarang.

Dumasar kana wujudiahna, drama dibagi dua nyaéta drama minangka pintonan (drama panggung) jeung drama minangka naskah (drama closet/drama repertoar). Drama mangrupa pintonan téh mangrupa pagelaran anu bisa katingali, kaaprésiasi ku nu lalajo. Drama pintonan/panggung mangrupa gabungan tina sagala rupa cabang seni: seni sora, seni tari, seni musik, seni rupa, jeung seni sastra. Drama anu mangrupa naskah mah wujudna dina wangun tinulis, bisa kaaprésiasi ku jalan dibaca. Drama anu mangrupa naskah satuluyna bisa terus ngawujud jadi pintonan upama dipagelarkeun.

Cara nulis naskah drama béda jeung cara nulis jenis karya sastra nu lian. Dina naskah drama katingali aya dialog/wangkongan antara para palakuna. Téks dina naskah drama dibagi jadi dua bagian nyaéta téks utama jeung téks panyarta. Téks utama nyaéta omongan para tokoh, téks anu kudu diucapkeun ku para pamaén nalika éta naskah drama dipagelarkeun.

Téks utama dibagi jadi dua bagian nyaéta dialog jeung monolog. Téks panyarta nyaéta téks anu ngarojong kana téks utama. Saperti katerangan ngeunaan gerakan palaku, katerangan ngeunaan paroman palaku, katerangan ngeunaan latar, katerangan ngeunaan suasana,  katerangan ngeunaan ilustrasi pirigan musik, jeung lian ti éta. Téks panyarta mah sagala rupa téks anu aya dina naskah drama salian ti ucapan palaku. Ku ayana gabungan antara téks utama jeung téks panyarta, nu maca téks drama atawa nu bakal mentaskeun drama, bakal paham naon-naon anu kudu dipilampah.

            Dumasar kana eusina, drama dibagi jadi tilu: tragédi, komédi, jeung campuran antara tragédi komédi. Drama tragédi nyaéta lalakon drama anu eusina pikasediheun, pinalangsaeun, hal-hal anu tragis. Drama komédi eusina ngutamakeun banyol, pikaseurieun, tepikeun ka matak sééleun anu maca/atawa anu lalajo. Drama tragédi komédi mah eusina campuran antara pikasediheun anu direumbeuy ku hal-hal pikaseurieun. 

Dumasar kana heubeul-anyarna, drama dibagi jadi dua bagian: drama tradisional jeung drama modéren. Drama tradisional muncul tina kabiasaan asli urang Sunda, tata carana, alat-alatna, jeung caritana mintonkeun hal-hal tradisional. Conto drama tradisional nyaéta longsér jeung gending karésmén. Longsér dipintonkeun peuting-peuting dina kalang anu lega, dicaangan maké oncor (obor), dipirig ku gamelan tradisional Sunda. Antara pamaén jeung nu lalajo teu kahalangan ku tumpa-tumpana panggung. Biasana dipintonkeun pikeun ngareuah-reuah hajat atawa panén. Gending karésmén mah drama anu dialog-dialogna dikawihkeun atawa ditembangkeun, dipirig maké waditra gamelan diluyukeun jeung kawih/tembang anu dipintonkeun. Drama modéren mah geus loba pangaruh deungeun (tina téater), dipintonkeun sacara modéren dirojong ku alat-alat anu lengkep, naskahna ngahaja disiapkeun.

Unsur-unsur drama nyaéta téma, galur, palaku, latar/sétting, amanat, jeung dialog. Téma téh inti tangtungan carita, poko gagasan dina carita drama. Contona téma atikan, pulitik, kritik sosial, romantismeu cinta asih, jeung lian ti éta.  

Galur nyaéta jalan carita, sabab-akibat kajadian dina drama anu ngawujud jadi carita anu lengkep. Aya galur mérélé nyaéta galur kronologis, carita dimimitian ti kajadian awal, kajadian di tengah, kajadian ahir. Aya galur mundur: carita dimimitian ti kajadian ahir, kajadian di tengah, terus kana kajadian awal. Aya galur mobok tengah: carita dimimitian ti kajadian di tengah-tengah, kana kajadian ahir, mundur kana kajadian awal.

Palaku nyaéta anu ngalalakon dina drama. Nu ngalalakon téh bisa manusa, sasatoan, jeung mahluk lianna anu dipintonkeun niru-niru kalakuan jalma. Aya palaku protagonis, palaku antagonis, jeung palaku tritagonis. Palaku protagonis nyaéta palaku anu ngarojong, anu mageuhan, anu nguatkeun kana amanat drama. Palaku protagonis biasana watekna positif: bageur, daékan, jujur, soléh, jeung lian ti éta. Palaku antagonis téh sabalikna tina palaku protagonis. Palaku antagonis mah lalawanan jeung amanat drama. Biasana palaku antagonis watekna négatif: belegug, kedul, basilat (korup), euwah-euwah (bréngsék), jeung lian ti éta. Palaku tritagonis nyaéta palaku anu ngarojong ngadeudeul (membantu) palaku séjén. Boh mantuan palaku protagonis, boh mantuan palaku antagonis.

Latar nyaéta tempat, waktu, jeung suasana lumangsungna kajadian. Dina drama panggung, latar téh diatur maké properti jeung tata lampu. Pikeun nimbulkeun rupa-rupa suasana, diwuwuhan ku pirigan sora musik atawa waditra.

Amanat nyaéta pesen, naséhat, papatah pangarang drama/palaku drama anu hayang ditepikeun ka nu maca naskah drama atawa ka nu lalajo drama. Dina amanat aya kudu jeung aya ulah. Conto: kudu jujur, ulah basilat. Kudu pinter, ulah bodo. Kudu béréhan, ulah pelit. Kudu rikrik gemi, ulah awuntah. Kudu apik berséka, ulah jorok, jlté.

Dina kamekaranana, drama aya anu diwangun tina kaya sastra lianna, upamana tina sajak atawa tina carita pondok (cerpen). Prosés ngarobah jeung mentaskeun karya sastra jenis nu lian kana drama disebut dramatisasi.

Sawatara Istilah dina Drama

Adegan: Paguneman jeung laku lampah palaku drama anu museur (berpusat) kana hiji perkara. Biasana ganti adegan henteu ganti sétting.

Babak: Bagian tina pintonan.  Sababak diwangun ku sababaraha adegan. Ganti babak biasana ganti sétting jeung ganti jejer.

Dialog: Paguneman omongan timbal balik (silitémpas) antara hiji palaku jeung palaku lianna. Dialog dipilampah ku duaan atawa leuwih palaku.

Monolog: Nyarita sorangan ka diri sorangan, biasana eusina mangrupa implengan, sawangan, renungan, cita-cita, jeung sapapadana.

Prolog: Omongan bubuka, mangrupa pangjajap kana prakna pintonan drama.

Épilog: Omongan pamungkas (panungtung); eusina biasana koméntar atawa kacindekan ngeunaan carita drama.

Sutradara: Jalma nu tanggung jawab dina [pintonan drama: ngatur lajuna drama, laku pamaén, jeung lian ti éta.

Skénario: Istilah modéren pikeun naskah drama.

Palaku: Anu ngalalakon dina drama.

Panata Gending: Anu nyiptakeun gending pirigan (musik pengiring) dna pintonan drama.

Panata Artistik: Jalma anu ngatur sétting, dina pintonan kaasup di jerona aya panata sora jeung panata cahaya.

Kostum: Papakéan katut asésoris anu dipaké dina pintonan drama saluyu jeung karakter palakuna.

Properti: Alat kalengkepan pikeun ngalengkepan sétting supaya jiga enya-enya dina kahirupan nyata. Conto adegan dangdan maké properti kaca eunteung, sisir, wedak, jeung botol minyak wangi.

Conto-conto Naskah Drama

Juragan Hajat karya Ibing Kusmayatna

Masyitoh karya Ajip Rosidi

Jeblog karya Nunu Nazarudin Azhar

Badog karya Dipa galuh Purba

Randu Jalaprang karya Tatang Sumarsono

Karikatur nu Gélo karya Arthur S. Nalan

Rorongo karya Arma Djunaedi

Lutung Kasarung karya R.T.A. Sunarya

Yaomal Kiamah karya Rahmatullah Ading Affandi

Cahaya Maratan Waja karya Yus Rusyana

Prabu Siliwangi karya Yoséph Iskandar

Bandung Lautan Api karya Rukasah S. W.

Juag Toéd karya Yoséph Iskandar

Raja Wales karya R. Hidayat Suryalaga

Cukang karya Dadan Sutisna

Inten Déwata karya Wahyu Wibisana

Prabu Tarusbawa karya Saini K. M.

***

(Tina rupa-rupa sumber)

CONTO NASKAH BIANTARA PIKEUN SD/SMP

Ku Imas Rohilah

Naskah 1

Assalamualaikum warohmatullohi wabarokatuh.

Ibu/Bapa Girang pangajén anu ku simkuring dipihurmat, Ibu/Bapa Guru pangaping anu ku simkuring dipihurmat, kanca mitra pamilon pasanggiri anu ku simkuring dipikareueus, kalih teu kantun, hadirin tamu uleman anu dipihurmat.

Sugrining puji urang sanggakeun ka Gusti Alloh Anu Maha Suci. Solawat sinareng salam mugia ngocor ngagolontor ka jungjunan urang sadaya Kangjeng Nabi Muhammad Sollallohu Alaihi Wasallam. Mugia sapaatna mayungan urang di yaumil ahir.

Séwu nuhun kasanggakeun, utamina ka Balai Bahasa Jawa Barat, saterasna ka Badan Bahasa anu parantos maparin kasempetan ka simkuring sumanggem. Simkuring seja aub dina Merdeka Belajar Episode ka-17 Revitalisasi Bahasa Daerah. Tangtos ieu kasempetan moal dimomorékeun.

Hadirin anu mulya, //laut Banda laut Seram/dijugjug jauh tur anggang/basa Sunda basa urang/dijungjung lungguh ku urang//

Ieu pisan anu bakal janten jejer dina ieu pihatur. Basa Sunda kudu dijungjung lungguh tur dimulyakeun. Carana kumaha? Énténg ongkoh bangga ongkoh. Énténgna da puguh deukeut, deukeut di lingkungan kulawarga. Di lingkungan kulawarga Sunda, anggo basa Sunda salaku basa komunikasi sadidinten, pan deukeut éta. Banggana, kantenan bangga. Margi ieu bakal ngarobih kabiasaan anu tos ngabaju. Anu sadidintenna nyarios basa Indonesia atanapi basa Inggris, tangtos sesah robihna upami kedah nganggo basa Sunda. Nanging ku leukeun mah tangtos bakal jadi kabiasaan. Éléh tumbal batan tuman. Muhun yaktos, anggo basa Sunda di lingkungan kulawarga. Ka indung, ka bapa, ka lanceuk, ka adi, ka dulur-dulur, sareng baraya. Éta salasahiji cara rumawat kana basa Sunda.

Tos teu sak deui, basa Sunda kedah didama-dama. Hayu jungjung lungguh ku cara diaranggo. Munggaran tangtos di lingkungan kulawarga. Salajengna masing nerekab ka lingkungan luar sareng réréncangan.

Hadirin anu mulya, moal panjang anu dicatur, rupina mung sakitu anu tiasa didugikeun. Hapunten anu kasuhun, bilih aya kalimah-kalimah anu kirang upami. Leresna hikmah pituduh ti Gusti Alloh, lepat sareng kirangna éstu kabodoan simkuring.

//Angeun kulur diuyahan/rasana pelem kacida/jeung dulur jeung réréncangan/nyarita ku basa Sunda//Dikinten buku saméja/ditawis teu diseratan/hapunten anu diteda/samukawis kalepatan//

Sampurasun, wassalamualaikum warohmatullohi wabarokatuh.**

Naskah 2

Wilujeng siang, Sadérék sadayana, wilujeng tepang.

Ibu/Bapa Girang pangajén anu dipihurmat.

Pangaping pamilon anu dipihurmat, réréncangan sadayana anu dipikareueus, kalih teu kantun tamu uleman anu dipihurmat.

Langkung ti payun, hayu urang sanggakeun puji sinareng sukur ka Alloh Subhanahu Wataala, Pangéran anu murbéng alam. Solawat sareng salam mugia teras ka jungjunan urang sadaya Kangeng Nabi Muhammad Sollallohu Alaihi Wasallam, mugia sapaatna mayungan urang sadayana di yaumil ahir.

Séwu nuhun kasanggakeun, utamina ka Balai Bahasa Jawa Barat anu parantos maparin kasempetan ka simkuring pikeun sumanggem. Simkuring seja aub dina Merdeka Belajar Edisi 17 Révitalisasi Bahasa Daerah. Tangtos ieu kasempetan téh moal dimomorékeun.

Hadirin hurmateun simkuring,

//Laut Banda laut Seram/dijugjug jauh tur anggang/basa Sunda basa urang/dijungjung luhur ku urang//. Ieu pisan nu janten jejer dina ieu pihatur. Basa Sunda kedah dijungjung lungguh, dimulyakeun ku urang, salaku urang Sunda.

Carana kumaha? Carana, basa Sunda kedah diulik dileukeunan. Di mana? Salah sawiosna di sakola. Cobi saliksik deui. Salami ieu urang diajar basa Sunda parantos jejem teu acan? Boa caliweura. Asal diuk ngajejengkruk di kelas. Ari ngarti mah henteu. Boa diajarna bari heureuy teu puguh. Ngagedékeun ngélég. Lamun diajar basa Sunda di kelas tos sakainget, komo deui di luar. Leuh seueur para rumaja, muhun pantaran urang, sasanggemna téh teu pararuguh. Basa kasar rabul tina bahamna. Mungkin éta téh jalaran teu terang, mana nu leres mana nu lepat. Da muhun, apan diajarna gé teu husu.

Tah kitu, Sadérék, upami urang muju diajar basa Sunda di sakola, bandungan masing saregep, bapa/ibu guru nuju ngawulang. Ulah kedul midamel tugas-tugasna. Upami aya kecap-kecap nu teu kahartios, kantun mukaan kamus. Leuh untung pisan, lamun di perpustakaan sakola Sadérék, koléksi bukuna euyeub ku buku-buku anu nganggo basa Sunda. Hayu jungjung lungguh basa Sunda ku cara diajar sing jejem, sing junun.

Hadirin, moal panjang anu dicatur. Rupina, mung sakitu anu kapihatur. Hapunten anu kasuhun bilih aya kecap-kalimah kirang utami.

Hatur nuhun, sampurasun.**

Naskah 3

Assalamualaikum Warohmatullohi Wabarokatuh. Sampurasun.

Ibu/bapa Girang pangajén anu dipihurmat,

Pangaping pamilon oasanggiri anu dipihurmat, réréncangan sadayana anu dipikareueus, kalih teu kantun paratamu uleman anu dipihurmat.

Puji kalih sukur urang sami-sami sanggakeun ka Gusti Alloh Subhanahu Wa Ta’ala, Pangéran urang sadaya anu ngaping-ngajaring siang sinareng wengi. Solawat sinareng salam mugi nétés ka pangersa kakasih urang sadaya Kangeng Nabi Muhammad Sollallohu Alaihi Wasallam.

Hadirin hurmateun simkuring, //Papua jeung pulo Tidung/gunung Kawi jeung Pangrango/basa Sunda basa indung/pamugi kedah dianggo//

Hadirin anu mulya, widian simkuring dina kasempetan ieu ngadugikeun perkawis basa Sunda salaku basa indung urang Sunda. Leres pisan basa Sunda téh kedah dijungjung lungguh, kedah dimulyakeun ku urang, salaku urang Sunda.

 

Carana kumaha? Énténg bangga saleresna mah. Énténgna da puguh deukeut, aya dina diri urang masing-masing. Carana, ulah éra nyarita ku basa Sunda, ulah ngarasa géngsi. Ulah ngarasa handap, ulah leutik haté pédah maké basa Sunda. Da basa Sunda téh lambang jati diri jeung kareueus urang Sunda.

 

Lamun aya urang Sunda anu ngarasa géngsi ngagunakeun basa Sunda, teu sak deui, éta jalma cupet pikirna, heureut pandanganana, kuled uteukna, kosong mastakana. Mangga baé badé disebat ceplak pahang ogé. Da enya. Dangukeun sim kuring sakali deui: sing saha jalma-jalma urang Sunda anu ngarasa géngsi maké basa Sunda, saéstuna maranéhna cupet pikirna, heureut deuleuna, kurang élmuna, kuleud uteukna, kosong sirahna. Taya pulunganeunana!

 

Numawi sadérék sadaya. Tos teu sak deui, basa Sunda kedah didama-dama. Hayu jungjung lungguh basa Sunda ku cara diaranggo. Munggaran tangtos di lingkungan kulawarga. Salajengna masing nerekab ka lingkungan luar sareng réréncangan sadidinten.

 

Hadirin, moal panjang nu dicatur, rupina mung sakitu anu tiasa didugikeun. Hapunten anu kasuhun bilih aya kalimah-kalimah anu teureugeus, teu didingding kelir. Leresna hikmah pituduh ti Gusti Alloh, lepatna éstu kabodoan sim kuring.

//Nu sisi nu beulah dinya/nangtung baé di pipirna/Nu géngsi nyarios Sunda/Tangtos baé cupet pikirna//Saninten buah saninten/kawista jeung buah gedang/hapunten abdi hapunten/cumarita ceplak pahang//

Hatur nuhun. Wassalamualaikum Warohmatullohi Wabarokatuh.**

CONTO BIANTARA BARUDAK (SD-SMP) NGEUNAAN VIRUS KORONA PIKEUN KAPERLUAN PASANGGIRI

Ku Imas Rohilah

Sok remen katanyaan ku guru-guru boh guru SD boh guru SMP, anu rék ngalatih muridna dina raraga miluan pasanggiri biantara; marundut naskah biantara jangeun pasanggiri. Numawi ieu diposting di dieu, sugan baé kaaos ku sadayana. Langkung sareng kirangna, nyanggakeun, da kaweruh simkuring kalintang kawatesanan.

Mangga ieu conto biantarana:

Assalamualaikum Wr., Wb. Ibu/Bapa Girang pangajén anu ku simkuring dipihurmat. Ibu/Bapa guru pangaping anu ku simkuring dipihurmat. Kanca mitra para patandang pasanggiri anu teu kendat dipikareueus.

Langkung ti payun, hayu urang sanggakeun puji ka Gusti Alloh anu Maha Suci. Wiréh danget ieu urang tiasa kempel ngariung dina kaayaan séhat waluya. Solawat sinareng salam mugia ngocor-ngagolontor ka jungjunan urang sadaya, Kangjeng Nabi Muhammad SAW.

Saterasna widian simkuring sasanggem perkawis jejer anu kalintang nyatana dina mangsa kiwari, nyaéta perkawis sasalad virus Korona.

Hadirin,

Sakumaha kauninga, sasalad Korona dongkap ka dunya dina taun 2019 katompérnakeun. Teras sumebar ka Indonésia dina awal Maret 2020. Korbanna teras nambihan. Nu tilar dunya alatan Korona mingkin seueur. Dugi ka danget ieu, tétéla urang sadaya teu acan tiasa reureuh tina virus Korona. Kalintang prihatinna ieu haté simkuring.

Hadirin anu dipihurmat,

Sapertos sim kuring pribadi, tangtos wargi sadaya ogé alim katépaan ku virus Korona. Tos cekap dulur-dulur urang di jauhna anu kakeunaan mah. Ulah keuna ka urang sadaya. Tangtos kedah aya upaya sareng ihtiar sangkan teu kakeunaan ku virus korona téh.

Kanca mitra anu dipireueus, naon baé atuh ihtiar sangkan teu katépaan virus Korona? Ieu mah saur pun guru. Saurna kieu di antawisna:

Kahiji, ulah lali kana protokol kaséhatan: kedah berséka, sering wawasuh panangan nganggo sabun dina cai anu ngocor; nganggo masker; ulah ririungan baé; upami kapaksa kedah ngariung; urang kedah ngajaga anggang. Tong pagégéyé jiga kapungkur. Da tos bénten situasina.

Kadua, upami urang barangteda, kedah milih katuangan anu ngandung gizi. Ulah asal raos, nanging kedah nyumponan sarat kaséhatan. Supados awak urang tahan tina virus.

Katilu, ulah nolak upami aya program vaksinasi. Da moal dugi ka getihan divaksin téh, moal nyeri, paling gé asa dicoco sireum.  Sing percanten, simkuring gé parantos divaksin dua kali. Insyaalloh upami aya nu katiluna badé divaksin deui.

Kaopat, tah ieu ulah kendat kedah dilakonan, urang kedah seueur ngadu’a ka Gusti Alloh SWT. Ngadu’a sangkan sasalad énggal lekasan, virus énggal nyingkir ti bumi Indonésia.

Hadirin anu mulya, éta di antawisna tarékah sangkan henteu katépaan virus Korona. Mugia tiasa dilaksanakeun. Rupina moal panjang anu dipedar. Urang cekapkeun baé ieu pihatur. Hapunten bilih aya kalepatan, hatur nuhun kana naon rupi perhatosan.

Sampurasun, billahitaufik walhidayah, wassalamualaikum Wr. Wb.. 

Kampung Mahmud

Kampung Mahmud téh ayana di Kabupatén Bandung, perenahna di RW 04 Désa Mekar Rahayu, Kacamatan Margaasih. Ieu kampung téh misah ti kampung-kampung séjénna. Sanajan misah, teu matak hésé komunikasi jeung masarakat kampung lianna lantara aya jambatan anu ngahubungkeun kampung Mahmud jeung daérah-daérah séjénna. Ieu kampung kawilang strategis sabab teu pati jauh ti kota Bandung. Dijugjug maké angkot jurusan Kampung Mahmud ti terminal Tegallega, ngaliwatan jalur Tegallega, Bypass, Holis, Cigondéwa, langsung eureun di terminal Kampung Mahmud.

Lokasi kampung Mahmud padeukeut jeung walungan Citarum, kalawan wates-wates: beulah kalér: Désa Rahayu jeung Désa Cigondéwa; beulah kidul: Désa Pameuntasan jeung Désa Daraulin; beulah kulon: Désa Nanjung;  jeung beulah wétan: Désa Margahayu.

Nurutkeun masarakat di dinya, ieu kampung diadegkeun dina abad ka-15 Maséhi ku Sembah Éyang Abdul Manaf, turunan Syarif hidayatulloh, wali ti Cirebon. Kapungkur, Éyang Abdul Manaf angkat ka Mekah ngantunkeun lemburna. Linggih di Mekahna lami pisan. Nanging dina hiji mangsa, Éyang Abdul Manaf ngaraos hoyong mulih. Sateuacan mulih ngantunkeun Mekah, anjeunna ngadudu’a di Gubah Mahmud caket Masjidilharam. Dina du’ana anjeunna neneda sangkan tiasa mulih ka sarakan anu teu teu kantos karanjah ku penjajah. Lian ti kitu, ti Gubah Mahmud, anjeunna mekel taneuh sakeupeul. Sadugina ka lembur, anjeunna milari tempat anu saluyu sareng pituduh nalika di Gubah Mahmud. Nya anjog ka sisi walungan Citarum. Taneuh anu sakeupeul téh diawurkeun di dinya. Teras anjerunna ngadegkeun masjid. Tepi ka ayeuna éta masjid aya, ngaranna Masjid Paimbaran.

Pikeun urang Kampung Mahmud, munggah haji téh mangrupa ibadah anu utama. Urang Kampung Mahmud teu asa-asa ngajual tanah katut sawah sangkan bisa  munggah haji. Jalma anu geus ngalaksanakeun ibadah haji darajatna dianggap leuwih luhur, tur diarajénan ku balaréa.

Urang kampung Mahmud kacida ngamulyakeunana kana bulan-bulan jeung poé-poé Islam, saperti bulan Mulud, Rinadon, Sawal, jeung Sapar. Dina ngagormat poé-poé islam, jiga nu keur hajat. Dahareun sok leuwih onjoy tinimbang poé-poé lianna. Angot lamun lebaran, silianteuran kadaharan jadi hiji tradisi nu tara ditinggalkeun.

Makam Karuhun di Kampung Mahmud

Aya tilu makam anu sok dijarahan ku masarakat Kampung Mahmud jeung saluareunana nyaeta Makam Éyang Abdul Manaf, Makam Sembah Éyang Dalem Abdullah Gedug, jeung Makam Sembah Agung Zaenal.

Jalma anu rék jarah kudu dina kaayaan beresih, éstuning kudu boga wudu, maké pakéan anu rapih jeung nutuan orat. Anu jarah bakal diaping ku kuncén. Mimitina ngadu’a diluluguan ku kuncén, saterusna mah jalma-jalma nu jarah ngadaru’a sorangan.

Pantrangan di Kampung Mahmud

Sababaraha pantrangan di Kampung Mahmud di antarana: Teu meunang jarah dina poé Juma’ah sabab poé Juma’ah mah poé pikeun ibadah; teu meumang nyieun imah anu permanén (ditémbok); teu meunang maké kaca pikeun bahan bangunan; teu meunang nabeuh goong; teu meunang ngingu soang; teu meunang nyieun sumur, jeung pantrangan-pantrangan lianna.

(Téks dicutat jeung diropéa tina https://su.wikipedia.org/wiki/Kampung_Mahmud  dianjangan tanggal 22 Novémber 2018 tabuh 09.30 WIB; gambar dikunjal tina m.tarungnews.com)

Kampung Adat Sindangbarang

Kampung Adat Sindangbarang téh perenahna di Sindangbarang, Désa Pasireurih, Kacamatan Tamansari, Kabupatén Bogor Barat. Anggangna kira-kira 5 kilométer ti Kota Bogor. Kawilang babari upama urang hayang ngajugjug ka ieu tempat. Bisa tumpak angkot jurusan Sindangbarang, turun di pertelon. Ti dinya mah kari tumpak ojég. Jalanna kawilang nanjak sarta loba péngkolan. Tapi upama geus anjog ka Kampung Budaya, urang dipapagkeun ku pamandangan alam anu matak waas. Leuweung maleukmeuk di jauhna. Imah-imah panggung parentul. Ngajajar asri tur hégar katénjona. Aya Imah Gedé, nyaéta imah pupuhu kampung nu nampeu ka lahan nu lega ngagemblang, kawas alun-alun. Di sisi ieu lahan ngadarangong leuit nu suhunanana nyarungcung éndah pisan. Tangkal kalapa jeung awi tingrunggunuk di sawatara tempat. Aya batu ngadarungkuk di buruan Imah Gedé, diriung ku kekembangan.

Kumaha kasang tukangna ieu kampung budaya Sindangbarang téh? Ceuk katerangan ti Ahmad Mikami Sumawijaya, nu kapapancénan jadi Pupuhu Kampung, Kampung Sindangbarang téh geus aya ti jaman Karajaan Pajajaran. Dina naskah Pantun Bogor ditétélakeun yén di ieu kampung aya 33 pundén batu nu undak-undakan. Ieu pundén téh minangka tempat paranti muja semédi urang Pajajaran. Rakéan Darmasiksa nu harita nyekel kakawasaan di Pakuan Pajajaran, maréntahkeun sangkan nyieun pundén batu di Sindangbarang. Dina carita pantun Bogor ditétélakeun; “Ulah Sindangbarang geusan tata pangkat diganti deui. Sang Pamanah Sang Darmajati, tanah lemah tutup bumi, tutup buana dat mulusna.” Tina éta ungkara katémbong yén Sindangbarang téh dikaramatkeun,dianggap tempat suci. Malah dianggap papayung buana sangka tetep mulus rahayu.

Kampung Sindangbarang aya di wewengkon nu tanahna subur. Ku sabab kitu hasil tatanén teu weléh cukul. Rahayat hirup tengtrem tur raharja.   Saban taun sok diayakeun upacara adat “Sérén Taun”. Minangka tanda sukur ka Gusti Nu Maha Suci, ngeunaan hasil tatanén, sarta miharep hasil nu leuwih punjul dina taun hareup. Tapi éta tradisi téh henteu terus manjang. Kira-kira dina taun 70-an upacara “Sérén Taun” geus teu  dilaksanakeun deui, sarta imah-imah panggung mimiti lus-les laleungit. Éta  sababna pikeun ngariksa budaya titinggal karuhun, dina taun 2006  Kampung Sindangbarang dirékonstruksi deui. Diadegkeun deui dumasar  kana katerangan nu kaunggel dina Pantun Bogor. Nya jleg baé ahirna jadi

Kampung Budaya Sindangbarang, kawas anu témbong ayeuna.

Di bagian lahan anu rada luhur, aya Imah Gedé, tempat matuhna Pupuhu Kampung. Wangunanana gedé, lalega, dipasieup ku suhunan julang ngapak. Gigireunana aya imah Girang Serat, tempat pamatuhan girang serat, nyaéta jalma anu pancénna purah mantuan Pupuhu Kampung dina ngokolakeun adat jeung kahirupan di Sindangbarang. Teu jauh ti dinya aya deui Saung Talu. Ieu mah wangunan paranti mintonkeun rupa-rupa kasenian. Éta wangunan téh tiluanana aya di sisi alun-alun anu lega, tempat paranti lumangsungna upacara adat Sérén Taun. Salian ti upacara taunan, urang Sindangbarang ogé sok ngayakeun salametan dina malemam 14 purnama. Ngirim du’a ka karuhun sarta ménta kasalametan ka Gusti Nu Maha Suci, sangkan rahayat tetep raharja. Minangka  sasajénna maranéhna sok nyadiakeun kuéh tujuh rupa, minangka perlambang tujuh lapis bumi, jeung kembang tujuh rupa, perlambang tujuh lapis langit. Salian ti éta aya ogé parukuyan, kopi pait, kopi amis, surutu, jeung sajabana.

Perkara imah jeung bagian-bagianana keur urang Sindangbarang mah miboga harti anu mandiri. Bagian tengah disebutna ‘buana panca tengah’ nyaéta tempat cicingna manusa. Bagian handap atawa kolong imah, disebutna ‘buana handap’, tempat cicingna bangsa lelembut, jurig atawa siluman. Ari bagian luhur nyaéta suhunan, disebutna ‘buana luhur’, tempat cicingna karuhun. Kitu deui hateup injuk. Ieu ogé aya pakaitna jeung kaperayaan urang dinya. Ceuk katerangan ti kolot-kolot baheula anu terus turun-tumurun, para déwa atawa karuhun sok nurunkeun piwejang téh dina tangkal kawung. Éta sababna kawung dianggap tangkal anu suci turta injukna sok dipaké hateup keur niungan imah. Maksudna malar anu ngeusina meunang panangtayungan jeung katingtriman.

Di luhur Imah Gedé bagian hareup aya Warogé anu ngagantung.Warogé téh gambar, simbul tina jangjawokan Sunda baheula anu diukir dina kai. Gunana pikeun panulak bala sangkan henteu diganggu ku bangsa lelembut nu boga maksud jahat. Warogé téh asalna tina kecap daruga atawa darugi, robahan tina kecap durga atawa durgi. Dina mitologi Hindu, durga téh Dewi Uma anu disupata ku Batara Guru tepi ka wujudna robah jadi raksési nu pikasieuneun. Durga dibuang ka leuweung Sétra Ganda Mahayu, karajaan siluman tempat kumpulna roh-roh jahat. Déwi Darugi kawin jeung Batara Kala sarta duanana jadi mahluk jahat. Éta mitologi téh dipercaya ku Urang Sunda baheula. Nyi Darugi jeung Batara Kala sok datang sarta nganggangu manusa. Éta sababna di imah kudu dipasaang warogé minangka taméng panulak bala. Warogé sok digambar dina awi sarta ditancebkeun di juru-juru imah.

Gambar atawa simbul dina warogé téh miboga ngaran jeung harti masing-masing. Haranghasuan (warogé simbul seuneu), gunana pikeun ngalolongkeun panon lelembut nu niat ngaganggu pakampungan atawa lahan tatanén. Ratuning Tutulak (warogé simbul taneuh), pikeun panulak bala tina gangguan manusa atawa jin nu niat jahat. Watu Panggilang (warogé simbul batu), panulak bala tina gangguan mahluk gaib nu aya dina batu. Wangapah (warogé simbul cai), panulak bala tina gangguan mahluk gaib nu aya di cai. Wawayangan (warogé simbul angin), panulak bala tina gangguan mahluk gaib nu aya di awang-awang.

Urang Sindangbarang téh ngagem agama Islam sarta tukuh kana adat titinggal karuhun. Éta sababna dina ngalaksanakeun kawajiban agama loba kacampuran ku adat kabiasaan. Ari pakasaban sapopoéna aya anu tatanén, melak paré jeung sajabana. Aya ogé anu jadi wiraswasta nyaéta nyarieun batik jeung sapatu. Sapatu ti Sindangbarang dijual ka Pasar Anyar Bogor jeung ka Pasar Pagi atawa Jatinegara, Jakarta. Tadina mah kawilang loba anu nyaireun sapatu téh. Ngan tuluy malencar, muka usaha di tempat séjén. Ari batik mah umumna sok dijarual di Sindangbarang baé, ka wisatawan nu daratang ka dinya. Ieu batik tradisional nu henteu ngagunakeun bahan kimia téh hargana kawilang mahal, baju upamana, hargana bisa tepi ka 150 rébu.    

Kasenian ogé dipiara. Barudak loba anu dialajar nabeuh gamelan atawa tari. Saban malem minggu kolot-kolot sok nabeuh gamelan di Saung Talu. Tapi kasenian nu kawilang unik mah nyaéta “parebut séeng”. Ieu kasenian téh saenyana kaasup penca. Diayakeunana upama aya jajaka anu rék ngalamar mojang. Tah, si jajaka téh kudu némbongkeun kamahéran menca sarta kudu bisa ngarebut sééng ti hiji lalaki. Upama sééng bisa karebut, mojang anu dipikahayang bisa dikawin. Tepi ka ayeuna éta tradisi “parebut sééng” téh masih aya. Ngan ayeuna mah béda. Keurna sééng teu bisa karebut, si jajaka angger bisa ngalamar. Pangna kitu lantaran kungsi aya kajadian riributan ku sabab si jajaka teu bisa ngarebut sééng sarta teu bisa ngalamar mojang anu dipikabogohna.

Aya deui tradisi nu ahéng di Sindangbarang téh, nyaéta upacara melak batu, anu ilahar sok disebut Makukeun. Ieu upacara téh ngaruntuy. Dimitian ku Ngunduh Watu, nyaéta néangan atawa milihan batu di walungan. Upama geus manggih, sok tuluy meuleum menyan sarta sasadu ka lelembut nu ngageugeuh walungan yén éta batu téh rék dipindahkeun. Batu anu dipilih téh batu anu teuas sarta alus rupana jeung wangunna. Éta batu téh disebut Ungkal Biang (ungkal = batu, biang = indung), batu indung.  Geus kitu ditéma ku Ngunduh Matur, nyaéta néangan tatangkalan anu bakal dipelak di sabudeureun batu. Éta batu jeung tatangkalan tuluy dipelak deukeut Imah Gedé, kalawan maké upacara nu disebut Makukeun

téa. Salian ti meuleum menyan, aya sasajénna anu disadiakeun nyaéta: rujak tujuh rupa (rujak dawegan, bonténg, caruluk, peuyeum, honjé, cau emas, jeung cuing), kembang tujuh rupa (campaka, kananga, kacapiring, tanjung, malati, kamuning, jeung érmawar), jeung seupaheun. Réngsé melakkeun batu tuluy dipungkas ku murak tumpeng anu geus didu’aan saméméhna. Brak dalahar, balakecrakan. Ari maksudna, melak batu téh malar lembur jeung pangeusina jadi kukuh. Tetep renggenek sarta tuhu ngariksna adat titinggal karuhun.

(Diropéa tina Pamekar Diajar Basa Sunda Kelas IX, Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat, 2013, kaca 26-31)